IDEOLOGI: Det er vanskeleg å konkludere annleis enn at i iveren etter å gje folkekyrkjeomgrepet innhald, så er det berre folkekyrkjeideologien som maktar den oppgåva i vår tid. Denne ideologien talar gjerne om dåp, men ikkje om tru, om rettar og demokrati, men ikkje om etterfølging eller om dåpen som uttrykk for det høgaste embete i kyrkja: å vera eit Guds barn, skriv Egil Morland. Biletet er frå kyrkjemøtet.  Foto: Gorm Kallestad, NTB Scanpix

Kyrkja sin identitet og ny kyrkjeordning

tirsdag 4. desember 2018

Kristenliv

Den nye formuleringa er for meg eit uttrykk 
anten for frykt for at kyrkjelydane ikkje vil 
bøya seg for makta som Åpen Folkekirke i dag 
representerer, eller for overformynderi.

Kyrkjerådet har sendt ut framlegg om kyrkjeordning for Den norske kyrkja.

Dette er ein nødvendig lekk i stat/kyrkje-prosessen, som kan samanfattast slik: Etter endringane i Grunnlova (2012) og overføring av arbeidsgjevaransvar til kyrkjelege organ, noko som føresette at kyrkja på nasjonalt plan vart eit såkalla rettssubjekt (2017), ventar ein no på ny lov om trudomssamfunn (2019), som inneheld eit eige kapittel om Den norske kyrkja (oppfylling av Gr.l. § 16 sine formuleringar).

Då er dagens kyrkjelov ute av soga. Det er fasen etter dette som no vert førebudd: Kyrkja må skriva sin eigen konstitusjon – eller kyrkjeordning.

Det er altså store ting som er i emning. Kva tenkjer vi om denne kyrkja? Kva er hennar identitet, vesen og oppdrag? Korleis er tilhøvet mellom hennar sjølvforståing som folkekyrkje og identitet som ei vedkjennande kyrkje?

To korte dokument på femten (høyringsnotatet) og tretten (framlegget) sider erstattar no det svært omfattande framlegget som vart trekt attende sist sommar. Det er klokt gjort. Kyrkja er enno ikkje klar til å ta den fighten som vil koma, spesielt ikkje den som gjeld dei ulike arbeidsgjevarlinene, det som populært vert kalla rådslina og embetslina. I desse sjakktider vert det stadig nye uavgjortresultat og utsetjing av vanskelege spørsmål.

Med nokre få – rett nok store – unntak, er framlegget til kyrkjeordning prega av prinsippet om å sitja stille i båten. Kyrkja sitt grunnlag (Skrifta og vedkjenningsskriftene), hennar inndeling (i sokn og landsdekkjande) og organisasjon (delte arbeidsgjevarliner) signaliserer at det meste skal vera som før. Inntil vidare.

Med innstillingane og vedtaka i 2016/17 gjorde Departementet det klårt at det ikkje hadde nokon intensjon om å endra tilhøvet mellom ulike nivå (sokneråd/bispedømeråd/kyrkjemøte). Ein føresette at fordelinga av mynde var som før. Sokna, som i realiteten har vore rettssubjekt i mange hundre år, fekk dette lovfest i 1996.

Dette vert sjølve lakmustesten for dei neste kyrkjemøta. Korleis vil dei forvalta denne intensjonen? Eller: Vil ein med opne auge endra balansen mellom lokalt og sentralt?

På eit svært viktig område er det dette siste som skjer i framlegget til ny kyrkjeordning. Balansen mellom lokalt og sentralt vert endra. Det vert kamuflert med ord som «tilnærmet uendret» og «i samsvar med dagens rettstilstand» (dette gjeld § 21 og 22 i kapittel 3). Men då talar vi om ein rettstilstand som Kyrkjemøtet sjølv har etablert, i strid med kyrkjeretten og kyrkjelova.

I framlegget heiter det at soknemøtet «avgjer saker om innføring av gudstenestlege bøker i kyrkja når Kyrkjemøtet har overlate spørsmålet til avgjerd i soknemøtet. Soknemøtet avgjer også andre saker som blir overlate til soknemøtet å avgjere etter nærare føresegner av Kyrkjemøtet eller andre kyrkjelege organ.»

Dette er ei kraftig innstraming av soknet sitt mynde, ja, det snur opp-ned på orda i § 6 om at soknet «er den grunnleggjande eininga i» kyrkja. Og det er altså – om nokon skulle ha interesse av å høyra det nok ein gong – i strid med det som samtlege kyrkjerettslærde opp til vår tid har skrive om denne saka.

Etter luthersk lære er det den lokale forsamlinga som skal høyra og døma om forkynninga og liturgiane er i samsvar med, eller i strid med, Guds ord.

Den nye formuleringa er for meg eit uttrykk anten for frykt for at kyrkjelydane ikkje vil bøya seg for makta som Åpen Folkekirke i dag representerer, eller for overformynderi. Vekta ligg på enkeltmedlemmer sin rett i tråd med tidsånda, og ikkje på kyrkjelydane si plikt til å verja sin integritet.

Framlegget til kyrkjeordning er delt inn i seks kapittel. Det første kapitlet «fastsetter hva som er kirkens læregrunnlag og definerer dens identitet som trossamfunn og folkekirke» (notatet). Dette er difor det viktigaste kapitlet, noko som også går fram av at siste paragrafen (§ 50) slær fast at endringsframlegg til kapittel 1 må følgja prosedyrer som liknar på grunnlovsendringar i Stortinget.

Det er – i seg sjølv – bra. For i § 1 vert læregrunnlaget slege fast. For første gang sidan 1687 vert det her kodifisert at kyrkja sitt læregrunnlag er som før: Skrifta, dei tre oldkyrkjelege vedkjenningane, den augsburgske vedkjenninga (CA) og Luthers vesle katekisme.

Dei neste paragrafane (2-5) gjev derimot eit forvirrande inntrykk. Dei reflekterer berre delvis det som etter læregrunnlaget definerer denne kyrkja. Og dei utelet heilt det som er den raude tråden i ein evangelisk-luthersk identitet, slik tilsvarande artiklar i CA teiknar det.

Konkret: Framlegget snakkar om dåp og teneste (§ 3), om kyrkja sitt oppdrag (§ 4) og om tenestefellesskapet og dei vigsla tenestene (§ 5). Det skjer som ei blanding av dogmatiske utsegner, kyrkjepolitisk program, gode ønske, jus og ei lovisk forståing av oppdraget.

I § 3 i framlegget til kyrkjeordning er alt dette med: «I dåpen til den treeinige Guds namn blir mennesket sameint med Kristus og innlemma i den kristne kyrkja. Dåp er ein føresetnad for å vere medlem i Den norske kyrkja.

Alle døypte er kalla til å tene Gud og medmenneske og å ta del i kyrkja sitt liv.» I § 4 heiter det at «Den norske kyrkja skal forkynne evangeliet, forvalte sakramenta og utøve nestekjærleik. I gudstenesta samlar kyrkjelyden seg ...»

Etter vår vedkjenning er det annleis. Retninga er ei anna. Det er den konkrete «forsamlinga av dei heilage, der evangeliet vert lært reint og sakramenta forvalta rett» (CA 7), som er kyrkja. Kyrkja er ikkje der ute ein stad, som no og då samlar seg.

Slik held CA fast på den raude tråden som framlegget klipper over: trua. Den er nemnt eit dusin gonger i artiklane 4-8. Den er nøkkelen i rettferdiggjeringa, den er målet for nådemiddeltenesta, og oppdraget spring ut av at trua bør bere gode frukter. Katekisma lærer heilt tydeleg at «vatn gjer det visseleg ikkje, men Guds ord som er med og hjå vatnet, og trua som lit trygt på Guds ord i vatnet.»

Er dette ordkløyving? Langt ifrå. Læra om trua «bør vere den gjævaste i kyrkja», heiter det i CA 20. Men i det dokumentet som uttrykkjer kyrkja sin identitet, er dåpen det gjennomgåande mantraet – ikkje berre for å uttrykkja formelt medlemsskap, men også for tilhøyr, liv og teneste. Trua er ikkje nemnt ein einaste gong.

Eg høyrer innvendingane mot det eg skriv her. Men problemet er altså at kapittel 1 i framlegget ikkje berre vil seia noko om medlemskap og rettar som følgjer av det, men om dei inste løyndomane i Kristus og etterfølginga av han. Det er kyrkja sin skatt, som altså ikkje eingong eit kyrkjemøte kan endra utan etter streng prosedyre, det dreier seg om her, jfr. § 1.

Tendens, så vel som tone, er feil. Framlegget forsterkar utviklinga frå dei seinare års kyrkjedebatt, der inntrykket er at vi har ei lære om «dåpen åleine». Men det har vi ikkje. Derimot har vi ei lære om trua åleine, Kristus åleine, nåden åleine og Skrifta åleine.

Det er vanskeleg å konkludere annleis enn at i iveren etter å gje folkekyrkjeomgrepet innhald, så er det berre folkekyrkjeideologien som maktar den oppgåva i vår tid. Denne ideologien talar gjerne om dåp, men ikkje om tru, om rettar og demokrati, men ikkje om etterfølging eller om dåpen som uttrykk for det høgaste embete i kyrkja: å vera eit Guds barn.

Frist for kommentarar til framlegget om ny kyrkjeordning er 15. desember. 

(Alle sitat frå CA er etter Brunvoll/Sannes: Vedkjenningsskriftene til den norske kyrkja (2017. Andre sitat er frå Notatet (bokmål) og Framlegget (nynorsk).